Brazilië-Europa in fragmenten?

Luc VanKrunkelsven
Uitgave Wervel
136 pag's, 2010
Prijs 12 euro, (exclusief verzendkosten)
BESTEL HIER

Voor België bestellen via info@wervel.be












Luc Vankrunkelsven houdt zich al jaren bezig met de scheve verhoudingen tussen Noord en Zuid in de landbouw. Hij heeft zich vooral vastgebeten in het thema van de soja omdat het één van de landbouwgrondstoffen is waaraan je de hele wereldgeschiedenis kan ophangen, van economie tot politiek, van internationale markten tot lokale consumptiepatronen, van China over Latijns-Amerika tot Europa.

Tijdens zijn reizen door Brazilië bezocht Luc Vankrunkelsven tal van universiteiten, landbouwscholen, boerenorganisaties en pastorale groeperingen. Puttend uit de dialoog met honderden Brazilianen en vanuit eigen impressies schreef hij het boek: Brazilië-Europa in fragmenten?

Eén van de fragmenten in het boek onderstreept, in dit internationaal jaar van de biodiversiteit, het belang van de Cerrado (de Braziliaanse savanne) en zijn biodiversiteit. Nu het Amazonegebied iets meer beschermd wordt, dreigt de Cerrado - 20 % van het Braziliaanse grondgebied vol gezet te worden met suikerriet voor ethanol en soja voor veevoer/biodiesel.
Lees HIER Het bedorven feest van de Cerrado
Wervel, Werkgroep voor Rechtvaardige en Verantwoorde Landbouw, wil zich de komende jaren inzetten om deze Cerrado in Europa meer bekend te maken. In de hoop haar veelvormigheid aan leven alsnog te kunnen redden.

Het laatste hoofdstuk van het boek beschrijft de spannende geschiedenis van het veevoer sinds de 19e eeuw en de interafhankelijkheid van het Europees landbouwsysteem met vernietigende gevolgen over zee.

Het boek en de cover zijn geïllustreerd door kindertekeningen. Het betreft een project van de Federale universiteit Matinhos met kinderen uit arme gemeenschappen rond de universiteit.

Lees HIER een interview met de auteur

Eerder verschenen van Luc Vankrunkelsven
de boeken 'Kruisende schepen in de nacht. Soja over de oceaan.' En 'Dageraad over de akkers. Soja anders.'

Luc Vankrunkelsven is werkzaam bij het Belgische WERVEL Werkgroep voor Rechtvaardige en Verantwoorde Landbouw.
Voor meer informatie:
www.wervel.be

_______________________________________________________________________




Het bedorven feest van de Cerrado

6000 soorten bomen, 837 soorten vogels, 195 soorten zoogdieren, 780 soorten vissen, 113 amfibieën. Dat zijn de officiële cijfers van het Braziliaanse Ministerie van Leefmilieu, anno 2004. Volgens sommige studies zijn er 10.000 planten, waarvan 4400 soorten alleen in de Cerrado voorkomen. In het Federaal District (Brasília) zijn er 233 soorten orchideeën te vinden en een nog onbekend aantal dieren. In hetzelfde hoofdstedelijk gebied worden 430 soorten vogels waargenomen. Vergelijk dat maar eens met Brussel, hoofdstad van de Europese Unie. Ik hoor af en toe een merel fluiten en zie een houtduif vliegen. Dan heb je't zoal gehad.

De Cerrado is de waterpot of beter de wieg van heel wat rivieren die in diverse richtingen, niet alleen van Brazilië, maar van Latijns-Amerika lopen. Bronnetjes voor de Paraná bijvoorbeeld beginnen te vloeien vanuit het middelpunt van Brazilië tot in de Argentijnse hoofdstad Buenos Aires. Het is de meeste soortenrijke savanne ter wereld. Vergelijk even met de Savanne in Suriname (15 soorten bomen en struiken) of Venezuela (43 soorten). De '6000' van het ministerie lijkt me wat veel. Dias heeft het over 429 bomen en struiken. Wat bescheidener, maar toch nog overdadig in vergelijking met andere savannes.
We zitten volop in het Internationaal Jaar van de Biodiversiteit en vandaag is het de Internationale Milieudag. Redenen genoeg om nog eens stil te staan bij deze uitzonderlijke verzameling van ecosysteem.

Decennia oud dispuut

In de literatuur, op het veld en in de politieke discussies over de 'ontsluiting' van dit immense gebied staan verschillende visies tegenover elkaar (1). Het zou de armzalige bodem zijn met hoog aluminiumgehalte, in combinatie met het vuur dat regelmatig over het land gaat, wat maakt dat de Cerrado zo marginaal is. "Nee", zeggen anderen: "Het Amazonegebied is zo overdadig op even armzalige grond, maar daar heb je constant veel neerslag. Daarom is het ook een regenwoud. De Cerrado werd gevormd door de jaarlijkse cyclus van maandenlange droogte met nadien een hevige regenperiode." Consensus begint te groeien dat de bodemkwaliteit en het vuur wel meespelen, maar dat de cyclus van droogte en regen dit unieke gebied hebben gekneed. Het betreft 192,8 miljoen hectare of 22,65 % van het Braziliaanse grondgebied, gespreid over 11 deelstaten. Er wonen momenteel 22 miljoen mensen.

Spons van Latijns-Amerika

Transpiratie van planten per dag (mm/dag)

Cerrado in regenseizoen 2,6
Cerrado in droogtemaanden 1,5
Rijst 4,3
Zonnebloem 5,6
Maïs 2,8
Soja 8,4
Tarwe 4,4
Campo, weiland 2,6
Pinus elliotis 4,7
Eucalyptus 6,0

Bron: Mirandan en Miranda, 1996

De waterhuishouding is fundamenteel voor de Cerrado. Voor Brazilië. Voor Latijns-Amerika. Voor de planeet. De bomen blijven meestal klein en hebben een grillig uiterlijk. Vele soorten hebben leerachtige bladeren en een dikke schors, zodat ze weinig vocht verliezen. Vergelijk een Cerradostruik (1,5 en 2,6 mm/dag) met soja (8,4 mm/dag). Omwille van de telkens weerkerende droogtemaanden gaan de wortels diep de grond in. Gecombineerd met de dikwijls poreuze bodem maakt dit dat in de loop van miljoenen jaren gigantische onderwatervoorraden opgebouwd werden. De zogenaamde 'Aquíferos' (Gauarani, Bambuí en Urucuia ). De Cerrado werkt als een spons die deze Aquíferos en heel wat belangrijke rivieren van water voorziet. Doordat nu massaal ontbost wordt (twee tot drie keer zoveel als in het veelbesproken Amazonegebied), dreigt deze langzaam opgebouwde watervoorraad in enkele decennia op te drogen. Dat heeft nu al zichtbaar catastrofale gevolgen, niet alleen voor de Cerrado zelf, maar voor de waterhuishouding van bijna heel Latijns-Amerika.

Biomassa

Het traditionele rund kon nog leven en genieten van het feest van honderden bloemen en de rijkdom aan vruchten. De laatste jaren worden heel wat weilanden aangelegd met exotische grassen, die de oorspronkelijke diversiteit verstikken. De monocultuur van soja, maïs en suikerriet geven de doodsteek. Dat is het duidelijke antwoord aan de vele verlichte geesten die nu beweren dat de westerse intensieve veehouderij dé oplossing is voor het zogenaamde voedselprobleem en voor op opwarming van de aarde. Als runderen in Belgische stallen worden opgesloten, dan kan misschien wel de methaan worden afgezogen, maar het veevoer moet met veel energie en met vernietiging van ecosystemen voor een groot deel elders gezocht worden. De wereldwijde explosie van varkens- en kippenmegafarms is sowieso op soja-maïs gebaseerd. De 'waardeloze' Cerrado is dan de The Number One to be!
In deelstaat Minas Gerais worden de oorspronkelijke bomen in razendsnel tempo in brandhout omgezet. Het is ideaal om houtskool van te maken. Voor de hoogovens. Eén boom, die nu op uitsterven staat, heeft er zelfs zijn naam aan te danken: Carvoeiro ('carvão'= houtskool).

Het planten van eucalyptus wordt 'herbebossing' genoemd en krijgt daardoor allerlei steun, tot en met Kyotogeld om koolstof vast te leggen. Vergeten wordt dat het evenwichtige bodemleven en de oorspronkelijke begroeiing van de Cerrado juist fundamenteel zijn om veel CO2 op te nemen. De 'wijze' boompjes van de Cerrado kunnen echter niet concurreren tegen het groeigeweld van de eucalyptus uit Australië. Een hectare oorspronkelijke Cerrado levert 10 tot 40 ton biomassa op, wat weinig consumptie van water meebrengt. Vergelijk met het regenwoud in het Amazonegebied: 350 tot 550 ton per hectare. Eucalyptus produceert meer dan 300 ton biomassa in de Cerrado en veroorzaakt dus volop mee het uitdrogen. 2/3 van deze biomassa is namelijk water! Een volwassen eucalyptusboom in een monocultuur zuigt tussen de 700 à 1000 liter/dag op, afhankelijk van de afstand tot elkaar. Een volwassen exemplaar, dat volledig vrij staat, kan tot 20.000 liter per dag opnemen.

Herwonnen feest

Eucalyptus levert pulp voor de internationale papierindustrie; de genetisch gemanipuleerde variant zal voor ethanol van de tweede generatie moeten instaan. Soja staat voor veevoer en biodiesel. Suikerriet voor suiker, voor toepassingen van de synthetische biologie en vooral om de ethanolvraag van koning auto te beantwoorden. Allemaal goed en wel, maar een feestje kan je er niet mee bouwen. Zelfs gewoon gezond water dreigt op de feestdis te ontbreken. Armoede troef.
Stilaan begint het door te dringen dat de rijkdom van dit unieke gebied de tafel feestelijk kan vullen. Eeuwenlang voedde de bevolking zich met de nutriëntenrijke pequi, buriti, araticum, mangaba, cagaita, cajuzinho, bacuri, etc. Het komt er nu op aan om een economie op te bouwen, die niet gestoeld is op de invasie van monoculturen, maar op de oorspronkelijke polycultuur. Een economie waar iedereen beter van wordt: de diverse ecosystemen, de volkeren, de dieren, de planten, de waterhuishouding, het wereldklimaat, de landbouw met zijn voorspelbare seizoenen, de stedelijke bevolking, de boeren, de inheemse bevolking, de handelsbalans. Stilaan begint het besef door te sijpelen. Zo zetten de basisgemeenschappen de zomercursussen van de populaire bijbellezing en theologie in 2010 en 2011 in het teken van de Cerrado. (2)

Red de Urubu!

Als de crisis toeslaat, dan ontstaan er initiatieven om de bevolking te sensibiliseren. Dikwijls nog in de marge. Soms letterlijk rond een sloot, omdat niet alleen de sojamaffia over het platteland raast, maar ook de immobilieënmaffia rond de steden de terreinen inpalmt. Zo is er in hoofdstad Brasília de beweging 'Salve o Urubu!' (3). De gier Urubu is als aaseter nu niet meteen het symbool van biodiversiteit. Hij is eerder een opruimer van afval en van kadavers, maar de sloot ('Córrego) aan de rand van Brasília heet nu eenmaal 'Córrego Urubu'. De bevolking wil er aan permanente milieueducatie doen, te beginnen met zichzelf, met het herstel van de begroeiing rond de Córrego en met het proper houden van het water. Er zijn mooie voorbeelden van recuperatie met een agroforestrysysteem en mandalagroentetuinen. 'Oca do Sol' is een trefpunt midden in het project. 'Oca' staat voor de oorspronkelijke woning van de indios en voor hun inspirerende wijsheid. 'Oca do Sol' is onderdeel van een Ecovila (4) en wil spiritualiteit verbinden met een ecologische levensstijl. De focus ligt sterk op het belang van water en op onze watervoetafdruk (5).

Zullen we met zijn allen de omkeer nog kunnen maken? Of zal de Urubu binnen twintig jaar alleen nog maar symbool zijn van immense afvalbergen naast uitgedroogde rivieren?

Luc Vankrunkelsven,
Brasília, Wereldmilieudag,

(1) Een interessant werk van Carlos Eduardo Mazzetto Silva heeft het over dit dispuut: 'O Cerrado em disputa. Apropriação global e resistências locais./ De Cerrado in dispuut. Globale toe-eigening en lokaal verzet.', 262 pp. In de reeks 'Pensar o Brasil, 2009.
(2) Cerrado, da resistência brota a vida. Curso de Verão, Goiânia, janeiro 2010, 108 pp.
(3) www.urubu.org.br, www.salve-o-urubu.blogspot.com, http://br.groups.yahoo.com/group/salveurubu/
(4) http://pt.wikipedia.org/wiki/Ecovila, http://www.ecovilacunha.org/ , http://www.ecovilleproject.com/
(5) www.waterfootprint.org, www.watervoetafdruk.org, www.foodandwaterwatch.org, http://www.waterefficiency.net/blogs/we-editors-blog/whats-your-waterprint-64377.aspx

_____________________________________________________________________________

Interview
Brazilië-Europa in fragmenten
door Ellen Van Campenhout
Bron: www.dewereldmorgen.be

Sinds 2003 pendelt Luc Vankrunkelsven (Wervel vzw) tussen België en Brazilië. Tijdens zijn reizen schrijft hij boeken die de ogen van de Brazilianen openen. De massale productie van soja voedt kippen, runderen en varkens in Europa die bestemd zijn voor de export. Ondertussen is Vankrunkelsven aan zijn derde boek toe, 'Brazilië- Europa in fragmenten'.

"Van 2003 tot 2008 werkte ik voor de Braziliaanse vakbond Fetraf-Sul/Cut", zegt Luc Vankrunkelsven. "Zij verenigen zowel arbeiders in de steden, als boeren op het platteland. Ze vroegen me om over de Wereldhandeslorganisatie (WTO) te praten, omdat ik daar al twintig jaar mee bezig ben. De WTO wil de internationale handel zoveel mogelijk liberaliseren."

Cultuur van de stilte doorbreken
Het boek, 'Brazilië-Europa in fragmenten' is een verslag van twee reizen die Luc Vankrunkelsven in 2008 en 2009 maakte.

"Ik bezocht bijvoorbeeld universiteiten, landbouwscholen of boerenorganisaties. Volgende week dinsdag vertrek ik opnieuw naar Brazilië. Ik gebruik mijn boeken om de dialoog aan te wakkeren en om media-aandacht te trekken. De Brazilianen zelf worden niet uitgenodigd door de media, maar er is wel aandacht voor wat een buitenlander te vertellen heeft." "Op die manier zorg ik ervoor dat de boerenorganisaties en de mensen op het veld ook aan het woord komen. Blairo Maggi bijvoorbeeld is de gouverneur van de staat Mato Grosso en de grootste sojaproducent ter wereld. Hij teelt 150.000 hectare soja door middel van monocultuur. In 2000 zei hij: 'Als de milieubeweging en de vakbonden nog te veel van hun oren maken, dan trek ik met mijn soja naar Afrika. Daar is geen verzet.' In Mato Grosso heerst een cultuur van de stilte die ik probeer te doorbreken. Bovendien is Mato Grosso de deelstaat met de hoogste graad van geweld op het platteland."

Conflict tussen twee landbouwsystemen
"Wereldwijd heerst er een conflict tussen twee landbouwsystemen, maar die tegenstelling is extreem zichtbaar in Brazilië", zegt Vankrunkelsven. "De kapitaalintensieve exportlandbouw is in handen van grootgrondbezitters zoals Blairo Maggi. Ze bezitten duizenden hectaren grond, bestemd voor monocultuur. Dat is de teelt van één soort gewas zoals soja of suikerriet. Daarnaast leven vier miljoen boerengezinnen die soms maar twee hectaren bezitten. Zij houden de biodiversiteit in stand, omdat ze verschillende soorten gewassen produceren binnen een teeltrotatie. Agrobusiness creëert amper werkgelegenheid en door gebruik te maken van monocultuur is het schadelijk voor het ecosysteem."

"Onder president Lula, Luiz Inácio da Silva (PT), heeft de regering deze twee landbouwmodellen steeds in stand gehouden. Maar omdat ze vijf keer meer geld geeft aan de agro-industrie, sluit Brazilië de kleine landbouwers uit. De regering bevoordeelt dus enkele duizenden grote bedrijven en ze laat de vier miljoen familiale landbouwers stikken. Dat is schokkend, omdat de kleine boeren nu meer ondersteuning krijgen dan acht jaar geleden. Maar Lula heeft de groten nodig voor hun inkomsten en tegelijk wil hij de plattelandsontvolking tegenhouden. Ondertussen woont 87 procent van de Brazilianen in steden, tegenover 13 procent op platteland. Zestig jaar geleden was dat nog 80 procent op het platteland en 20 procent in de steden."

"De grote bedrijven zijn echter de prijszetters die de kleine landbouwers doodconcurreren. Sinds de versterking van de agro-industriële landbouwbedrijven in de jaren '60 zijn al 30 tot 40 miljoen Brazilianen naar de favela's rond de steden gevlucht. Of ze trekken verder naar het noorden waar ze weer bomen omhakken om er aan landbouw te doen. Daar worden ze opnieuw verdreven door de grote bedrijven die steeds meer land inpikken. Nog andere Braziliaanse boeren emigreren naar het Westen waar ze in het illegale arbeidscircuit terechtkomen. De grote bedrijven bieden weinig werkgelegenheid, maar de weinige mensen die aan de slag kunnen, werken onder zo'n slechte arbeidsomstandigheden dat we in bepaalde gevallen over slavernij kunnen spreken."

Het probleem van de Cerrado
"De agro-industrie neemt steeds meer landbouwgrond in om haar productie op te drijven en om haar exportmogelijkheden te vergroten. Daarvoor vernietigen ze grote stukken van het Amazonewoud", zegt Vankrunkelsven. "En door de groeiende vraag naar biobrandstoffen schieten de suikerrietplantages en de ethanolfabrieken als paddenstoelen uit de grond. Dat gebeurt ook in het Cerradogebied waar de soja-industrie iets minder aanwezig is."

De Cerrado ligt middenin Brazilië en het is de meest soortenrijke savanne ter wereld. Het gebied strekt zich uit over twee miljoen km² en over elf deelstaten. Bovendien is de Cerrado het centrum van het hydrologisch systeem van Brazilië. Om ecologische, sociale en economische problemen te vermijden, mogen de bronnen en de rivieren die hier ontspringen niet uitdrogen. De ontbossing van het Amazonewoud neemt lichtjes af, maar in de Cerrado wordt jaarlijks 30.000 km² vernietigd. De ontbossing gaat daar twee tot drie keer zo snel als in het Amazonegebied.

"Ik ben benaderd door Brazilianen omdat ze het probleem van de Cerrado willen bekendmaken. Daarom organiseren we in Mundo B een fototentoonstelling van João Caetano. Deze Braziliaanse fotograaf maakte beelden van het nog intacte Cerradogebied. Dit ecosysteem is zeer vruchtbaar, zolang er bomen groeien, net zoals het regenwoud. Maar als grote delen gekapt worden voor suikerriet, soja of veeteelt wordt de grond droog en onvruchtbaar. Na drie tot vier jaar treedt woestijnvorming op. De Cerrado moet dringend beschermd worden om het ecosysteem te behouden. Het Amazonegebied is als sinds 1988 beschermd als Patrimônio Nacional, maar dat is niet het geval voor de Cerrado."

Evenwicht tussen landbouw en bosbehoud
Toch kunnen we ook zonder de ontbossing tegelijk voedsel produceren.
"Er zijn al heel wat projecten met agroforestry in de Amazone. Dat is een duurzame combinatie van land- en bosbouw. Wervel promoot dit systeem in Vlaanderen, maar in vele culturen is dit een eeuwenoude traditie zoals in Brazilië en Indonesië, maar ook de Maya's in Guatemala organiseerden hun landbouw op deze manier. Agroforestry schept veel meer werkgelegenheid en de opbrengst is veel groter. Bovendien blijft het bos behouden."

Het inperken van de ontbossing is niet alleen belangrijk voor het behouden van de biodiversiteit. "De CO2 in de lucht stijgt enorm bij de kap van één hectare bos", zegt Vankrunkelsven. "Brazilië is een van de grootste exporteurs van soja. Dit gewas is erg in trek voor de productie van veevoeder en biodiesel. Die stoten bij de verbranding minder CO2 uit dan fossiele brandstoffen. Maar dit is geen compensatie voor de CO2-uitstoot die vrijkomt bij het afbranden van delen van het Amazonewoud of van de Cerrado. Door agroforestry wordt CO2 vastgehouden in de bomen en dat lijkt mij een betere oplossing."

Reductie van de CO2-uitstoot
Brazilië stelde zich tijdens de VN-Klimaattop in Kopenhagen voor als een sterke voorstander van de reductie van CO2-uitstoot. Maar pakken ze dat goed aan?

"Brazilië laat illegaal grote stukken bos kappen om er nadien eucalypus en pinus (Amerikaanse den) aan te planten", zegt Vankrunkelsven. "Eén van de redenen daarvoor is dat ze meer CO2 opnemen, dan een oerbos. Het nadeel is dat deze pinus- eucalyptusplantages de omgeving en de biodiversiteit vernietigen, omdat ze bijvoorbeeld bespoten worden met pesticiden."

"Zonder chemische middelen is het moeilijk om deze plantages in leven te houden. En dankzij het Kyoto-akkoord krijgen de mensen geld om dit aan te planten, dat is de wereld op zijn kop. De Braziliaanse regering pakt hiermee uit en iedereen denkt dat ze zich inspannen om de klimaatopwarming tegen te gaan. Maar jaarlijks worden er in het Amazonegebied alleen al 220.000 vuren aangestoken om te ontbossen en om de kap van rietsuiker te vergemakkelijken."
"Van rietsuiker kan ethanol gemaakt worden. Dat stoot eveneens minder CO2 uit bij de verbranding dan fossiele brandstoffen. Maar vooraleer de plant wordt geoogst, jagen de arbeiders een vuur door de plantage zodat ze zich minder zouden snijden. Deze techniek is al vier eeuwen in gebruik en ik snap dat de slavenarbeid op deze manier draaglijker werd. Het aanplanten van suikerriet is een sociaal, maar ook een ecologisch probleem."